Het leenstelsel Belofte en werkelijkheid

Overzicht

1. 0% → 2,57%

   Rente op studieschulden

   0% in 2017–2022; 2,57% in 2025; 2,33% in 2026

2. € 280 mln

   Aantoonbaar voorgeïnvesteerd

   van de € 600 mln die instellingen toezegden (Rekenkamer, 2018)

3. € 1,9 mld

   Naar het onderwijs t/m 2023

   van ruim € 5 mld besparing op de basisbeurs (reconstructie FTM)

4. € 1,4 mld

   Aanvullende compensatie

   € 44,50 per studiemaand, naar verwachting vanaf april 2027

1. Inleiding

1.1 Aanleiding

Met de Wet studievoorschot hoger onderwijs verving Nederland in september 2015 de basisbeurs voor hbo- en wo-studenten door een lening met sociale terugbetaalvoorwaarden. Het stelsel gold acht studiejaren; met ingang van 2023/2024 keerde de basisbeurs terug. De honderdduizenden studenten die in de tussenliggende periode begonnen, worden sindsdien aangeduid als de ‘pechgeneratie’ (Kassa, 2026). In het publieke en politieke debat over deze groep keert steeds dezelfde stelling terug: dat de overheid beloften heeft gebroken, over de besteding van de opbrengsten, over de hoogte van de rente en over de gevolgen van een studieschuld voor een hypotheek. Die stelling wordt door opeenvolgende bewindspersonen even stellig tegengesproken. Een systematische toets van beide posities aan de wetsgeschiedenis ontbreekt in het debat grotendeels.

1.2 Doel en vraagstelling

Dit kennisdocument beoogt die toets te leveren. De centrale vraag luidt: in hoeverre zijn de toezeggingen die bij de invoering van het sociaal leenstelsel aan studenten zijn gedaan nagekomen, en hoe verhouden latere uitspraken van bewindspersonen over rente en hypotheek zich tot die toezeggingen? Daaruit volgen vier deelvragen:

• Welke toezeggingen zijn bij de invoering gedaan en wat is daarvan gerealiseerd?
• Wat hebben de opeenvolgende ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap gezegd over de rente en over de gevolgen van een studieschuld voor een hypotheek, en wat is daarvan feitelijk juist?
• In hoeverre is te herleiden waar de opbrengsten van het leenstelsel zijn gebleven?
• Welke compensatie is aan de leenstelselgeneratie geboden en hoe verhoudt die zich tot de gemiste basisbeurs?

1.3 Methode en afbakening

De gevolgde methode is een documentanalyse. Primaire bronnen hebben voorrang: de memorie van toelichting bij de wet, Kamerbrieven, Handelingen en verslagen van Kamerdebatten, moties, rapporten van de Algemene Rekenkamer en het CPB, en de regelingen van DUO. Journalistieke bronnen (NOS, Follow the Money, Folia/Delta, Radar, Kassa) zijn gebruikt waar primaire bronnen ontbreken of waar zij uitspraken van betrokkenen optekenen die niet in Kamerstukken staan. Alle letterlijke citaten zijn woordelijk aan de bron getoetst; waar een bron een uitspraak in de indirecte rede weergeeft, is dat vermeld. De peildatum is 8 oktober 2026.

De analyse beperkt zich tot het hoger onderwijs (hbo en wo). Het mbo, waar de basisbeurs behouden bleef, blijft buiten beschouwing, evenals de economische rechtvaardiging van een leenstelsel als zodanig. De status die per toezegging wordt toegekend (niet nagekomen, niet volledig nagekomen, deels of anders nagekomen, niet uitgevoerd, niet aantoonbaar, niet toegezegd en omstreden) is een eigen beoordeling op basis van de genoemde bronnen en wordt per geval onderbouwd.

1.4 Begrippen

Onder een toezegging wordt hier verstaan: een belofte die is vastgelegd in de wet, de memorie van toelichting, een Kamerbrief of een Kamerdebat, dan wel een afspraak tussen het ministerie en de onderwijsinstellingen. Een gewekte verwachting is een beeld dat door overheidscommunicatie, politieke steun of feitelijke omstandigheden is ontstaan zonder dat daar een formele toezegging aan ten grondslag ligt. Het onderscheid is van belang omdat het debat over de pechgeneratie beide categorieën onder één noemer brengt, terwijl de bewijslast verschilt: een toezegging is in de bronnen aanwijsbaar, een verwachting alleen in de context waarin zij ontstond.

1.5 Leeswijzer

Hoofdstuk 2 schetst de stelselwijziging en de chronologie. Hoofdstuk 3 toetst de toezeggingen bij de invoering. Hoofdstuk 4 inventariseert de uitspraken van bewindspersonen over rente en hypotheek en vergelijkt die met de feitelijke ontwikkeling. Hoofdstuk 5 behandelt de bestemming van de opbrengsten, hoofdstuk 6 de compensatie en hoofdstuk 7 de omstreden vraag naar de toegankelijkheid. Hoofdstuk 8 beantwoordt de centrale vraag en bespreekt de beperkingen van het onderzoek. Bijlage A bevat de renteontwikkeling en de hypotheekweging in cijfers.

2. Het leenstelsel in vogelvlucht

2.1 De stelselwijziging

De Wet studievoorschot hoger onderwijs schafte de basisbeurs af voor studenten die vanaf 1 september 2015 aan een hbo- of wo-opleiding begonnen. Daarvoor in de plaats kwam een lening met ‘sociale’ terugbetaalvoorwaarden: een terugbetaaltermijn van 35 jaar (voorheen 15 jaar), een maandbedrag van maximaal 4% van het inkomen boven het minimumloon, geen aflossing bij een inkomen op of onder het minimumloon en kwijtschelding van wat na 35 jaar resteert. De aanvullende beurs voor studenten met lagere ouderinkomens werd met ruim € 100 per maand verhoogd (Kamerstukken II 2014/15, 34 035, nr. 3).

De Tweede Kamer stemde in november 2014 in, met steun van de coalitiepartijen VVD en PvdA en van D66 en GroenLinks; de Eerste Kamer volgde op 20 januari 2015 met 36 tegen 29 stemmen (Tweede Kamer, 2014; Eerste Kamer, 2015). Met ingang van studiejaar 2023/2024 is de basisbeurs teruggekeerd. Tabel 1 geeft de chronologie van de belangrijkste gebeurtenissen.

2.2 Chronologie

3. Toezeggingen bij de invoering en wat ervan terechtkwam

De memorie van toelichting verbond de afschaffing van de basisbeurs aan drie toezeggingen: de vrijkomende middelen zouden naar kwaliteitsverbetering van het hoger onderwijs gaan, de leenvoorwaarden zouden “dermate gunstig en sociaal” zijn dat leenangst werd voorkomen, en de financiële toegankelijkheid zou gewaarborgd blijven (Kamerstukken II 2014/15, 34 035, nr. 3). Daarnaast zegden de instellingen voorinvesteringen toe en beloofde het kabinet inspraak van studenten en een studievoucher voor de eerste cohorten. Tabel 2 vat de toezeggingen en de daaraan toegekende status samen; de paragrafen 3.2 tot en met 3.6 onderbouwen het oordeel per toezegging. De uitspraken over rente en hypotheek komen in hoofdstuk 4 aan de orde, de toegankelijkheid in hoofdstuk 7.

3.1 Overzicht

Noot. De status is een eigen beoordeling op basis van de in de tekst genoemde bronnen (zie § 1.3).

3.2 Voorinvesteringen door de instellingen

Omdat de studievoorschotmiddelen pas na enkele jaren beschikbaar zouden komen, zegden universiteiten en hogescholen toe om in 2015–2017 alvast € 600 miljoen extra in onderwijskwaliteit te investeren. Zij gaven achteraf € 860 miljoen op als voorinvestering. De Algemene Rekenkamer (2018) stelde vast dat € 280 miljoen aan de definitie voldeed, € 330 miljoen deels of onbekend, en circa € 250 miljoen niet (Kamerstukken II 2023/24, 36 454, nr. 8). Sommige instellingen hadden bestaand beleid als nieuw beleid opgevoerd, en het kabinet nam hun opgaven volgens de Rekenkamer te weinig kritisch over (Tweede Kamer, 2018; Radar, 2018a).

Daar staat tegenover dat de universiteiten (VSNU) stelden dat de Rekenkamer een onjuiste definitie van ‘voorinvestering’ hanteerde, en dat de Vereniging Hogescholen erop wees dat hogescholen uit hun reserves hadden geïnvesteerd. Volgens het GroenLinks-Kamerlid Özdil bleef, ongeacht de gehanteerde definitie, € 250 miljoen niet-geïnvesteerd geld over (Tweede Kamer, 2018; Radar, 2018a).

3.3 Het ‘miljard’ voor beter onderwijs

Het kabinet-Rutte II presenteerde de afschaffing van de basisbeurs als een investering: op termijn zou structureel ongeveer € 1 miljard per jaar extra naar het hoger onderwijs gaan. Over die investeringen schreef de NOS (2019): “Op de lange termijn liepen die volgens toenmalig minister Bussemaker op tot een miljard in 2026.” Dat bedrag wordt niet gehaald. Volgens Trouw resteerde daarvan in 2018 nog € 820 miljoen (Radar, 2018b); de NOS (2019) rekende voor dat er in 2026 “netto zo’n 700 miljoen” naar het hoger onderwijs gaat, aflopend naar € 620 miljoen in 2035. Een belangrijke oorzaak was het mislukken van een afspraak met de NS over een goedkoper studentenreisproduct: “Geen deal betekende zo’n 200 miljoen minder per jaar voor dit potje onderwijsinvesteringen” (NOS, 2019).

3.4 Inspraak van studenten

Studenten zouden meebeslissen over de besteding van de middelen. Medezeggenschapsraden kregen in 2015 instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting. De Rekenkamer zag vooruitgang, maar studenten praatten “nog lang niet overal” in een vroeg stadium mee (Algemene Rekenkamer, 2018; Tweede Kamer, 2018). Een motie van Westerveld c.s. (GroenLinks, SP, PvdA, PVV) uit 2019 constateert dat volgens de Rekenkamer “de beloofde inspraak van studenten onvoldoende is gewaarborgd” (Kamerstukken II 2018/19, 31 288, nr. 739).

3.5 Betere kwaliteit voor de eerste cohorten

Het leenstelsel werd gepresenteerd als een ruil: wie de basisbeurs inleverde, zou daar beter onderwijs voor terugkrijgen. De middelen kwamen echter stapsgewijs vrij; Bussemaker schreef later zelf dat “de middelen voor de investeringen in de kwaliteit van het onderwijs pas stapsgewijs vrijkwamen” (Schyns, 2023). De eerste bedragen gingen in 2018–2019 naar de instellingen en de kwaliteitsafspraken liepen van 2019 tot en met 2024 (Eerste Kamer, 2024). Studenten die in 2015 of 2016 begonnen, studeerden bij een nominale studieduur van drie à vier jaar in 2018–2020 af en hebben daarvan dus nauwelijks geprofiteerd. Onderwijshistoricus Pieter Slaman concludeert: “De overheid is allebei de beloftes waarmee voor het leenstelsel draagvlak is gecreëerd niet nagekomen” (Schyns, 2023).

3.6 De studievoucher

De eerste vier cohorten kregen een voucher van circa € 2.000 in het vooruitzicht gesteld, te besteden aan bijscholing vijf tot tien jaar na het afstuderen (Kamerstukken II 2014/15, 34 035, nr. 3; Kamerstukken II 2019/20, 24 724, nr. 167). Die vorm is losgelaten: wie tussen september 2015 en augustus 2019 voor het eerst studiefinanciering ontving, krijgt sinds 2025 een ‘tegemoetkoming studievoucher’ van € 2.097,08, die DUO eerst met de studieschuld verrekent (Radar, 2024). Nominaal is de waarde behouden, maar de toezegging van extra scholing is vervangen door geld, en dat geld kwam pas tien jaar na de start van het leenstelsel beschikbaar.

4. Uitspraken van bewindspersonen over rente en hypotheek

Twee stellingen keren in het debat over de pechgeneratie steeds terug: dat de rente laag of zelfs nul zou blijven, en dat de studieschuld geen gevolgen zou hebben voor een hypotheek. De tabellen 3 en 4 inventariseren de uitspraken van de verantwoordelijke ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap per onderwerp in chronologische volgorde. De paragrafen 4.3 en 4.4 beschrijven de feitelijke ontwikkeling; paragraaf 4.5 weegt beide tegen elkaar af.

4.1 Uitspraken over de rente

4.2 Uitspraken over de hypotheek

4.3 De feitelijke renteontwikkeling

De rente op studieschulden is geen jaarlijkse politieke keuze: zij volgt wettelijk de rente die de staat zelf op staatsobligaties betaalt, zonder opslag (Kamerstukken II 2014/15, 34 035, nr. 3). Onder het leenstelsel staat het tarief vervolgens telkens vijf jaar vast (BNNVARA, 2026). Een rente van 0% kan daardoor alleen ontstaan als de staat tegen 0% of negatief leent, wat in 2017–2022 het geval was. Daarna werd de rente weer positief: 0,46% in 2023, 2,56% in 2024, 2,57% in 2025 en 2,33% in 2026 (Kamerstukken II 2025/26, 36 922, nr. 3; Kassa, 2026; zie Bijlage A).

De wet zelf paste de maatstaf al aan: vanaf 1 januari 2017 werd de rente gebaseerd op staatsleningen met een looptijd van vijf jaar. De motivering luidde: “Door de stijging van de staatsschuld nemen de financieringslasten van de overheid toe” (Kamerstukken II 2014/15, 34 035, nr. 3, § 4.3.2).

Minister Van Engelshoven wilde in 2019 een stap verder gaan. Voor studenten die vanaf 2020 zouden beginnen, moest de tienjaarsrente gaan gelden, die meerjarig gemiddeld circa 0,78 procentpunt hoger ligt dan de vijfjaarsrente; het doel was volgens haar “het verbeteren van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën” (Eerste Kamer, 2019a). Op 3 juni 2019 trok zij het voorstel in, omdat er in de Eerste Kamer “onvoldoende draagvlak” was (Eerste Kamer, 2019b).

Toen de rente in 2023 weer positief werd, verzocht de Tweede Kamer met de motie-Westerveld/Van der Graaf om de rente voor leenstelselstudenten in 2024 te bevriezen op het niveau van 2023; het amendement-Omtzigt stelde middelen beschikbaar om hun rente te verlagen. Minister Dijkgraaf schreef dat een rentemaatregel per 2024 “uitvoeringstechnisch niet haalbaar” was en schetste een rentekorting van circa 1 tot 1,25 procentpunt of een renteplafond als opties voor later (Kamerstukken I 2023/24, 36 410 VIII). Tot de peildatum betalen ook leenstelselstudenten de reguliere rente (Kassa, 2026). Een voorstel van de SP om de rente op 0% te zetten, wees minister Letschert in september 2026 af omdat daarvoor geen dekking is (Tweede Kamer, 2026).

4.4 De hypotheek: ‘geen gevolgen’?

Een studieschuld telt mee bij een hypotheekaanvraag, omdat kredietverstrekkers rekening moeten houden met alle financiële verplichtingen (Kamerstukken II 2025/26, 36 922, nr. 3). Dat stond ook al in de memorie van toelichting bij het leenstelsel: “Studieschulden moeten worden meegewogen bij hypothecaire kredietverlening.” Wat wél werd toegezegd, is dat de schuld minder zwaar zou wegen. Onder het oude stelsel telde 0,75% van de oorspronkelijke schuld als maandlast; bij de invoering werd afgesproken die wegingsfactor voor leenstelselschulden te verlagen naar 0,45%, en in 2021–2023 gold bij een rente onder 1% zelfs 0,35% (zie Tabel A.1). Het kabinet wilde dat een studieschuld bij een hypotheekaanvraag “zo min mogelijk beperkend” zou zijn (Kamerstukken II 2022/23, 32 847, nr. 981).

Om die reden noemde minister Van Engelshoven het effect van het leenstelsel op de hypotheek in 2019 zelfs positief (zie § 4.2). Sinds 2024 kijken hypotheekverstrekkers niet meer naar de oorspronkelijke schuld, maar naar het actuele maandbedrag aan aflossing en rente (Kamerstukken II 2025/26, 36 922, nr. 3). Het kabinet bedoelde die wijziging als verbetering voor starters (De Jonge, 2022). Een neveneffect is dat de rentestijging nu via het maandbedrag rechtstreeks doorwerkt in de leencapaciteit (zie ook Bijlage A).

4.5 Duiding: toezegging of gewekte verwachting?

Formeel hebben de opeenvolgende ministers gelijk: in de wetsgeschiedenis staat geen toezegging dat de rente 0% zou blijven of dat een studieschuld een hypotheek niet zou raken. Over de hypotheek stelt de memorie van toelichting zelfs het tegendeel. Tegelijk was de toon bij de invoering geruststellend. De rente heette “zeer gunstig”, lenen moest volgens het Kamerverslag ‘net zo normaal’ worden als het afsluiten van een hypotheek, en zorgen over een lagere instroom deed Bussemaker af als “spookverhalen” (Tweede Kamer, 2014). Zes opeenvolgende jaren met een rente van 0% versterkten vervolgens de indruk dat lenen niets kostte.

Critici spreken daarom van misleiding. Slaman: “Dat de overheid na een paar jaar de rentes sterk verhoogt, en dat de lening toch invloed heeft op een hypotheek, vind ik echt een vorm van misleiding” (Schyns, 2023). Het GroenLinks-Kamerlid Özdil, wiens partij het leenstelsel in 2014 steunde, zei in 2019: “Een van de beloftes die we hebben gedaan, een van de afspraken die we destijds bij de invoering van het leenstelsel hebben gemaakt, was een lage rente” (Kamerstukken II 2018/19, 31 288, nr. 745). Analytisch verdient het de voorkeur twee zaken te scheiden: een juridische toezegging, die er niet was, en een verwachting die door overheidscommunicatie en politieke steun is gewekt, en die er wel was.

Reken zelf: wat doet een studieschuld met de maximale hypotheek?

5. De bestemming van de opbrengsten: niet te herleiden

De toezegging was eenduidig: wat de staat op de basisbeurs bespaarde, zou naar beter hoger onderwijs gaan. Of dat is gebeurd, kan geen enkele partij sluitend aantonen: de Algemene Rekenkamer niet, het ministerie niet en de instellingen zelf evenmin. Dat ligt vooral aan de wijze waarop het geld is verdeeld.

5.1 Wat bekend is

• Geraamde besparing. De memorie van toelichting raamde de nettobesparing, na aftrek van onder meer de hogere aanvullende beurs, voor 2018–2023 op cumulatief circa € 2,2 miljard (Kamerstukken II 2023/24, 36 454, nr. 8).
• Reconstructie van Follow the Money. Van ruim € 5 miljard aan besparingen op de basisbeurs ging tot en met 2022 € 1,28 miljard naar het onderwijs; in 2023 kon dat oplopen tot € 1,9 miljard. Het ministerie wijst erop dat uit de besparing ook andere maatregelen zijn betaald, zoals de hogere aanvullende beurs (Schyns, 2023).
• Kwaliteitsafspraken. Van 2019 tot en met 2024 ontvingen instellingen studievoorschotmiddelen op basis van kwaliteitsafspraken: in 2024 € 249 miljoen voor het wo en € 410 miljoen voor het hbo, samen € 659 miljoen (prijspeil 2023; Kamerstukken II 2023/24, 36 454, nr. 8).
• Voorinvesteringen. Van de € 860 miljoen die instellingen opgaven, kon de Rekenkamer € 280 miljoen volledig als voorinvestering aanmerken (§ 3.2).

De bedragen verschillen in definitie (bruto of netto) en in periode. Dat de geldstroom zelfs op macroniveau in uiteenlopende grootheden wordt beschreven, illustreert hoe moeilijk hij te volgen is.

5.2 Waarom de besteding niet te herleiden is

• Het geld zit in de lumpsum. Instellingen ontvangen één bedrag dat zij binnen de wettelijke kaders zelf besteden; de studievoorschotmiddelen zijn daarin niet als aparte geldstroom te volgen. Sinds 1 januari 2025 worden zij bovendien structureel via de reguliere lumpsum toegekend en vervalt de verantwoording via kwaliteitsafspraken (Eerste Kamer, 2024).
• Er is geen overzicht van investeringen. De eindevaluatie van de NVAO toetst of instellingen hun plannen uitvoerden, maar “een dergelijke evaluatie bevat geen overzicht van investeringen”, schreef de minister in 2024. Hij verzocht de instellingen om eind 2024 een ‘eindstand’ op te maken van waar de middelen zich bevinden (Kamerstukken II 2023/24, 36 454, nr. 8); een openbaar, sluitend overzicht daarvan is in de geraadpleegde bronnen niet aangetroffen.
• De voorinvesteringen zijn slechts deels te herleiden. Voor € 330 miljoen voldeed de besteding volgens de Rekenkamer slechts deels aan de definitie, of was niet vast te stellen of zij eraan voldeed. Joop vatte het samen als: “Voor het overgebleven deel is het een raadsel waar dat aan is uitgegeven” (Joop/BNNVARA, 2018).
• Ook de Kamer kon het niet volgen. “Of dat miljard er komt, dat weten we eigenlijk niet. Uit de begroting van het ministerie kan ik het niet halen,” aldus het CDA-Kamerlid Harry van der Molen (NOS, 2019).
• Onderzoeksjournalisten evenmin. Een onderzoeksserie van universiteitsredacties analyseerde de jaarrekeningen 2015–2019 van 25 instellingen. Folia-hoofdredacteur Altan Erdogan concludeerde: “Of – en hoe – de kwaliteit van het hoger onderwijs is verbeterd in de afgelopen zes jaar valt niet te achterhalen” (Erdogan, 2021). Ook studentenbonden gaven in 2020 aan dat zij moeilijk konden achterhalen waar het leenstelselgeld naartoe ging (NOS op 3, 2020).

5.3 Tegenwicht

Het ministerie en de instellingen spreken van een investering die wel degelijk is gedaan. Minister Van Engelshoven in 2019: “Stap voor stap komt er geld beschikbaar. We zitten op koers” (NOS, 2019). Een jaar later verdedigde zij de inzet van het geld met: “Als je die investering niet had gedaan, was de docent-studentratio verslechterd” (NOS op 3, 2020). Dat argument legt het probleem bloot: geld dat een verslechtering voorkomt, is geen aantoonbare verbetering, en binnen een lumpsum valt dat verschil niet te meten.

Van fraude is niets gebleken: “uit niets is gebleken dat er grote sommen geld op frauduleuze wijze in de verkeerde zakken zijn verdwenen” (Erdogan, 2021). ‘Niet te herleiden’ betekent hier dus ‘niet verifieerbaar’, niet ‘verdwenen’.

6. Compensatie en latere toezeggingen

Na de terugkeer van de basisbeurs volgde compensatie in drie stappen (Tabel 5). De regering kwalificeert die uitdrukkelijk als gebaar en niet als volledige vergoeding: “Dit past bij het maken van een gebaar” (Kamerstukken II 2025/26, 36 922, nr. 3). Ter vergelijking: het maandbedrag van de eerste tegemoetkoming bedroeg ongeveer 10,4% van de basisbeurs die een uitwonende student in 2015 ontving (Kamerstukken II 2023/24, 31 288, nr. 1115).

Noot. Bronnen: DUO (z.d.); Radar (2024); Kamerstukken II 2025/26, 36 922, nr. 3; Eerste Kamer (2026).

Minister Letschert noemde de aanvullende tegemoetkoming “de definitieve, finale ronde” (Hart van Nederland, 2026) en erkende: “Voor studenten die studeerden zonder basisbeurs is het wrang dat de basisbeurs zo kort na het afschaffen weer terugkwam” (Rijksoverheid, 2026). In de Tweede Kamer stemden alleen SGP, JA21 en Groep Markuszower tegen (Eerste Kamer, 2026). Tot de verrekening loopt de rente over de volledige schuld door.

7. Toegankelijkheid: een omstreden bevinding

De toezegging dat de toegankelijkheid gewaarborgd zou blijven, wordt in het debat vaak als gebroken aangemerkt, maar het bewijs is gemengd. Vooraf verwachtte het CPB circa 10.700 minder studenten in hbo en wo (Kamerstukken II 2014/15, 34 035, nr. 3). Achteraf stelde het CPB (2020) vast dat de instroom vanuit havo en vwo in alle inkomensgroepen gelijk bleef. Wel gingen studenten meer lenen dan zij aan basisbeurs misten: vwo’ers leverden gemiddeld € 125 per maand in en leenden € 280 meer; voor havisten was dat € 80 respectievelijk € 180 (NOS, 2020).

Tegelijk zijn er signalen over specifieke groepen. In het eerste jaar daalde het aandeel eerstegeneratiestudenten van 43 naar 38 procent, waarop Bussemaker aanvullend onderzoek liet uitvoeren (NOS, 2016). De Kamer bleef zorgen houden over eerstegeneratiestudenten, studenten met een migratieachtergrond en studenten met een functiebeperking (Kamerstukken II 2018/19, 31 288, nr. 739). Deze toezegging wordt daarom als ‘omstreden’ aangemerkt en niet als ‘niet nagekomen’.

8. Conclusie en discussie

8.1 Beantwoording van de vraagstelling

De bevindingen vallen in drie lagen uiteen. Ten eerste zijn er formele toezeggingen die niet of niet volledig zijn nagekomen: de voorinvesteringen, het structurele miljard, de inspraak van studenten en de kwaliteitswinst voor de eerste cohorten. Ten tweede zijn er verwachtingen die de overheid niet formeel heeft toegezegd, maar wel heeft gevoed: een blijvend lage rente en een studieschuld zonder gevolgen voor een hypotheek. De ministers hebben juridisch gelijk dat die toezeggingen nooit zijn gedaan; over de hypotheek stelt de memorie van toelichting zelfs het tegendeel. Ten derde bestaat een verantwoordingsgat. Doordat het geld via de lumpsum liep en sinds 2025 volledig in de lumpsum is opgegaan, kan geen enkele partij sluitend aantonen waar de opbrengsten zijn gebleven.

De compensatie beloopt in drie regelingen samen enkele duizenden euro’s per persoon en is door het kabinet nadrukkelijk als gebaar gepositioneerd. Dat de rente intussen over de volledige schuld doorloopt en de aanvullende tegemoetkoming pas in 2027 wordt verrekend, verklaart waarom de compensatie het debat niet heeft gesloten.

8.2 Discussie

Het verantwoordingsgat is meer dan een boekhoudkundig detail: het is de reden dat het debat over gebroken beloften niet tot rust komt. Een toezegging die zich niet laat verifiëren, kan de overheid niet aantoonbaar nakomen en kunnen critici niet weerleggen. Het kabinet verdedigt de investering met het argument dat zonder die middelen de docent-studentratio zou zijn verslechterd; critici wijzen erop dat een voorkomen verslechtering geen aantoonbare verbetering is. Beide posities zijn met de beschikbare gegevens niet te toetsen.

Het onderscheid tussen toezegging en gewekte verwachting verdient daarbij een plaats in de beoordeling. De ontkenning door bewindspersonen is juridisch juist, maar gaat voorbij aan de vraag of de overheid verantwoordelijk is voor verwachtingen die zij door haar eigen communicatie heeft gewekt. Zes jaar een rente van 0%, de kwalificatie “zeer gunstig” en het afdoen van zorgen over de instroom als “spookverhalen” hebben een beeld gevormd waarvoor geen formele toezegging nodig was.

8.3 Beperkingen van het onderzoek

Het onderzoek steunt voor de geldstromen deels op journalistieke reconstructies (NOS, Follow the Money, Folia/Delta), omdat het ministerie geen sluitend overzicht heeft gepubliceerd; de bedragen uit die bronnen verschillen in definitie en periode en zijn daarom niet onderling optelbaar. De ‘eindstand’ van de studievoorschotmiddelen die instellingen eind 2024 zouden opmaken, is in de geraadpleegde bronnen niet aangetroffen; mocht die alsnog openbaar worden, dan verdient hoofdstuk 5 herziening. De statusbeoordeling in Tabel 2 is een eigen weging; andere beoordelaars kunnen bij dezelfde bronnen tot een andere kwalificatie komen, met name bij de categorieën ‘deels nagekomen’ en ‘omstreden’. Ten slotte is de parlementaire behandeling van de aanvullende tegemoetkoming op de peildatum nog niet afgerond.

Bijlage A — Rente en hypotheekweging in cijfers

A.1 Rente op studieschulden onder het leenstelsel

Figuur A.1 laat zien waarom de discussie over de rente pas zo laat op gang kwam: zes jaar lang bedroeg de rente op studieleningen bij DUO 0%, waarna zij binnen twee jaar opliep tot ruim 2,5%.

A.2 Weging van de studieschuld bij een hypotheek

Tabel A.1 vat samen hoe zwaar een studieschuld bij het bepalen van de maximale hypotheek heeft meegewogen, vóór en na de invoering van het leenstelsel (zie § 4.4).

Rekenvoorbeeld: bij een oorspronkelijke schuld van € 20.000 telt een wegingsfactor van 0,45% als een maandlast van € 90 mee; bij 0,75% is dat € 150.

Reken zelf: wat doet een studieschuld met de maximale hypotheek?

Reken zelf

Twee rekenhulpen maken zichtbaar wat een studieschuld in een gewone maand betekent: bij de aankoop van een huis en in het huishoudbudget. Versleep de bolletjes of gebruik de pijltjestoetsen; de uitkomsten zijn indicaties, geen advies.

Literatuur

Alle bronnen in APA-stijl, alfabetisch; Kamerstukken op vergaderjaar. Links openen in een nieuw tabblad.

1. Algemene Rekenkamer. (2018). Voorinvesteringen en medezeggenschap hoger onderwijs. https://www.rekenkamer.nl/actueel/nieuws/2018/01/25/beloofde-kwaliteitsimpuls-hoger-onderwijs-niet-volledig-gerealiseerd
2. BNNVARA. (2026). Rente studieschuld: dit verandert er in 2026. https://www.bnnvara.nl/artikelen/rente-studieschuld-hoe-zit-dat
3. CPB. (2020). Hoger onderwijs niet minder toegankelijk door leenstelsel [CPB Publicatie]. Centraal Planbureau. https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-PUBLICATIE%E2%80%93Hoger-onderwijs-niet-minder-toegankelijk-door-leeenstelsel.pdf
4. De Jonge, H. M. (2022, 3 november). Kamerbrief leennormen 2023 (kenmerk 2022-0000554231). Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. https://app.1848.nl/static/pdf/3c/ff/3cff0273867312e6cf64c26eb361510cb8fc9d1f.pdf
5. Dijkgraaf, R. H. (2022, 4 november). Antwoorden op Kamervragen van de leden Bouchallikh en Westerveld over ‘Rente over studielening op komst, vooral mbo’ers gaan meer betalen’ (kenmerk 34765269). Ministerie van OCW. https://app.1848.nl/static/pdf/39/15/391505423902c50c9401b8effe78e4455777f222.pdf
6. DUO. (z.d.). Tegemoetkoming leenstelselstudenten. Geraadpleegd op 8 oktober 2026, van https://duo.nl/particulier/veranderingen/tegemoetkoming-leenstelselstudenten.jsp
7. Eerste Kamer. (2015, 20 januari). Wet studievoorschot hoger onderwijs aanvaard. https://eerstekamer.nl/9370000/1/j9vvkfvj6b325az/vjqqxlmrt7t4
8. Eerste Kamer. (2019a, 28 mei). Voortzetting behandeling Wijziging rentemaatstaf voor de lening hoger onderwijs (35 007) [Plenair verslag]. https://www.eerstekamer.nl/verslagdeel/20190528/wijziging_rentemaatstaf_voor_de
9. Eerste Kamer. (2019b, 3 juni). Aankondiging intrekking Verhoging rentemaatstaf. https://www.eerstekamer.nl/nieuws/20190603/aankondiging_intrekking_verhoging
10. Eerste Kamer. (2024). Wetsvoorstel 36 454: Schrappen grondslag kwaliteitsbekostiging hoger onderwijs [Dossier]. https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/36454_schrappen_grondslag
11. Eerste Kamer. (2026). Wetsvoorstel 36 922: Verstrekking van een aanvullende tegemoetkoming aan studenten die onder het studievoorschotstelsel hebben gestudeerd [Dossier]. Geraadpleegd op 8 oktober 2026, van https://www.eerstekamer.nl/nonav/wetsvoorstel/36922_verstrekking_van_een
12. Erdogan, A. (2021, 29 januari). Op zoek naar miljoenen, verstopt tussen belofte en praktijk. Delta [deel van een onderzoeksserie van universiteitsredacties]. https://delta.tudelft.nl/article/op-zoek-naar-miljoenen-verstopt-tussen-belofte-en-praktijk
13. Hart van Nederland. (2026, 20 maart). Pechstudenten krijgen tot 2000 euro extra in een ‘definitieve compensatieronde’. https://www.hartvannederland.nl/economie/geld/artikelen/nederland-leenstelsel-compensatie-studenten-extra-bedrag-2027
14. Joop/BNNVARA. (2018, 25 januari). Geld dat vrijkwam na invoering leenstelsel grotendeels verkeerd besteed. https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/geld-leenstelsel-verkeerd-besteed
15. Kamerstukken I 2023/24, 36 410 VIII. Brief van de minister van OCW over de uitvoering van het amendement-Omtzigt en de motie-Westerveld en Van der Graaf (16 april 2024). https://eerstekamer.nl/9370000/1/j9vvkfvj6b325az/vmchelwr69yz/f=y.pdf
16. Kamerstukken II 2014/15, 34 035, nr. 3. Memorie van toelichting bij de Wet studievoorschot hoger onderwijs. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-34035-3.html
17. Kamerstukken II 2018/19, 31 288, nr. 739. Gewijzigde motie van het lid Westerveld c.s. (11 juni 2019). https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31288-739.pdf
18. Kamerstukken II 2018/19, 31 288, nr. 745. Verslag van een algemeen overleg over de voortgang van de voorinvesteringen (15 mei 2019). https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31288-745.pdf
19. Kamerstukken II 2019/20, 24 724, nr. 167. Brief van de minister van OCW over onder meer de studievoucher (12 december 2019). https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24724-167.pdf
20. Kamerstukken II 2022/23, 32 847, nr. 981. Brief van de minister van OCW over rente op studieschulden en hypotheken (22 november 2022). https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32847-981.pdf
21. Kamerstukken II 2023/24, 31 288, nr. 1115. Motie van het lid Hertzberger (15 april 2024). https://app.1848.nl/static/pdf/de/c1/dec166db088c8bf506f408deddecaa4061e43a9e.pdf
22. Kamerstukken II 2023/24, 36 454, nr. 8. Nota naar aanleiding van het verslag (29 februari 2024). https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-36454-8.pdf
23. Kamerstukken II 2025/26, 36 922, nr. 3. Memorie van toelichting bij de aanvullende tegemoetkoming voor studenten onder het studievoorschotstelsel. https://www.eerstekamer.nl/behandeling/20260401/memorie_van_toelichting/document3/f=/vmwge5hjezzv.pdf
24. Kassa. (2026, 26 september). De pechgeneratie: wordt er wel genoeg gecompenseerd? BNNVARA. https://www.bnnvara.nl/kassa/artikelen/de-pechgeneratie-wordt-er-wel-genoeg-gecompenseerd
25. Ministerie van OCW. (z.d.). Consultatieverslag wetsvoorstel aanvullende tegemoetkoming leenstelsel [Internetconsultatie]. Geraadpleegd op 8 oktober 2026, van https://www.internetconsultatie.nl/aanvullendetegemoetkoming/document/14390
26. NOS. (2016, 18 april). Bussemaker: gevolgen leenstelsel volgens verwachting. https://nos.nl/artikel/2099996-bussemaker-gevolgen-leenstelsel-volgens-verwachting
27. NOS. (2019, 13 september). Het leenstelsel ontleed: waar is het geld van afschaffing basisbeurs gebleven? https://nos.nl/l/2301562
28. NOS. (2020). CPB: leenstelsel schrikt niet af, studenten lenen wel flink extra. https://nos.nl/artikel/2333576-cpb-leenstelsel-schrikt-niet-af-studenten-lenen-wel-flink-extra
29. NOS op 3. (2020, 24 september). Zijn de plannen van het leenstelselgeld een dikke studieschuld waard? https://nos.nl/op3/artikel/2349659-zijn-de-plannen-van-het-leenstelselgeld-een-dikke-studieschuld-waard
30. Radar. (2018a, 25 januari). ‘Vrijgekomen geld door invoering leenstelsel niet goed besteed’. AVROTROS. https://radar.avrotros.nl/artikel/vrijgekomen-geld-door-invoering-leenstelsel-niet-goed-besteed-24344
31. Radar. (2018b). ‘Beloftes leenstelsel niet waargemaakt’ [op basis van Trouw]. AVROTROS. https://radar.avrotros.nl/artikel/beloftes-leenstelsel-niet-waargemaakt-27727
32. Radar. (2024, 29 november). Compensatie voor studenten pechgeneratie komt eraan: zoveel geld krijg jij. AVROTROS. https://radar.avrotros.nl/artikel/compensatie-voor-studenten-pechgeneratie-komt-eraan-zoveel-geld-krijg-jij-61126
33. Rijksoverheid. (2026, 20 maart). Oud-studenten kunnen aanvullende tegemoetkoming leenstelsel krijgen. https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2026/03/20/oud-studenten-kunnen-aanvullende-tegemoetkoming-leenstelsel-krijgen
34. Schyns, V. (2023, 17 november). Geen beter onderwijs, wel hogere studieschuld: zo zijn studenten met het leenstelsel in de kou gezet. Follow the Money. https://www.ftm.nl/artikelen/gebroken-beloften-van-het-sociaal-leenstelsel
35. Tweede Kamer. (2014, 5 november). Basisbeurs wordt vanaf 2015 studievoorschot [Kamer in het kort]. https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/plenaire_verslagen/kamer_in_het_kort/basisbeurs-wordt-vanaf-2015-studievoorschot
36. Tweede Kamer. (2018, 30 mei). Kamer debatteert over investeringen in het hoger onderwijs [Kamer in het kort]. https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/plenaire_verslagen/kamer_in_het_kort/kamer-debatteert-over-investeringen-het-hoger
37. Tweede Kamer. (2026, 23 september). Wijziging Wet studiefinanciering [Kamer in het kort]. https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/plenaire_verslagen/kamer_in_het_kort/wijziging-wet-studiefinanciering

Video’s

Download en community